Super- en subheffingen in het ollekebolleke

Terug naar de startpagina "Van metrum en versvoeten naar ritme en scandeermaten"
Naar het vorige hoofdstuk "Subheffingen gebruikt als daling"
Naar het volgende hoofdstuk "Aanvaardbare verschillen tussen versregels"

—	∪	∪	+	∪	∪
Cri-	sis	bij	ma-	nage-	ment
—	∪	∪	+	∪	∪
Boek	hou-	der	Gul-	den-	berg
—	∪	∪	+	∪	∪
dacht	dat	hij	met	zijn	ver-
—	∪	∪	+	:	:
slag	had	ge-	scoord
—	∪	∪	+	∪	∪
maar	tot	zijn	spijt	heeft	zijn
—	∪	∪	+	∪	∪
al-	les-	om-	vat-	ten-	de
—	∪	∪	+	∪	∪
op-	los-	sings-	stap-	pen-	plan
—	∪	∪	+	:	:
nie-	mand	be-	koord

Bovenstaand gedicht is een ollekebolleke (hierna: ob), een versvorm waarmee ik al jaren een haat/liefdeverhouding heb. Het begon als liefde, toen in deze versvorm van Drs.P leerde kennen kort na de introductie in 1974. Gaandeweg nam de haat toe, omdat er zoveel slechte ob's werden geschreven, ook door mij en zelfs door de uitvinder zelf. Inmiddels is zit ik in een fase, dat ik me afvraag waarom zoveel ob's zo slecht lopen. In plaats van de boel af te kraken, ga ik de boel te onderzoeken.

Mijn steen des aanstoots is het vaak moeizame metrum. Dat heb ik eigenlijk nooit aangetroffen in een andere versvorm. Natuurlijk heb ik wel eens tenenkrommende vijfvoetige jamben gelezen, maar dat zijn uitzonderingen. Bij het dactylische ob is moeizaam metrum eerder norm dan uitzondering.

Toen ik mij verdiepte is super- en subheffing meende ik de oplossing te hebben gevonden: te hoge subheffingen en te lage superheffingen. Als je bovenstaande ob scandeert met een overdreven superheffing (dus met een extra nadruk op de vierde lettergreep van elke versregel), dan blijkt "met" in versregel 3 te licht voor zijn taak.

"Stap-" in versregel 7 is een grensgeval. De klemtoon van het woord in deze versregel ligt op de eerste lettergreep, dus het wringt een beetje.

Echte ob-puristen zullen juist vallen over versregel 6, het zeslettergrepige ob-woord (ook wel 6lg) heeft de klemtoon op de eerste lettergreep en niet op de vierde. 

Voor mij is het een keurige dubbele dactylus, waarvan de vierde lettergreep een nevenklemtoon bezit die stevig genoeg is om de superheffing te dragen. Dat is wat belangrijk is! Niet alleen in versregel 6 maar in alle versregels. Dat is precies waar het vaak mis gaat, zoals hier in versregel 3.

Het is nu tijd voor een paar woorden over de dactylus (—∪∪), een versvoet die nogal ver weg staat van onze standaard, de jambe (∪—).

De Nederlandse taal laat zich goed vangen in metrisch versregels met een opmaat, waarin heffingen en dalingen elkaar netjes aflossen, de jambe dus. Je kunt daar op twee manieren afwijken van de jambe:

• Haal de opmaat weg: Nu heb je een trocheus (—∪), die meteen met de deur in huis valt. Deze stevige vierkwartsmaat zonder frivool hupje vooraf is een mars waarop het goed marcheren is.
• Plaats 2 dalingen tussen iedere heffing: Nu het heb je een amfibrachys (∪—∪), de Weense wals onder de versvoeten. De opmaat is nodig om de dans goed te beginnen.
  De limerick is gebaseerd op deze vrolijkheid.

De dactylus combineert bovenstaande zaken en dat pakt lastig uit: is het een soldaat die uit de pas marcheert of een walsende heer die zijn dame tegen de schenen schopt? Wellicht beide. 

Ooit was deze overweging een reden om het ob terzijde te leggen, maar toen viel mij op dat het sommigen wel lukte om een goedlopend exemplaar te fabriceren.

Zoals gezegd meende ik in super- en subheffingen het antwoord gevonden te hebben, maar bij nader inzien was er nog iets: de typografische versregels (dus wat de versvorm voorschrijft) komen niet overeen met de poëtische versregels (dus wat de klank voorschrijft). Dit is de ware indeling:

—	∪	∪	+	∪	∪	—	∪	∪	+	∪	∪
Cri-	sis	bij	ma-	nage-	ment:	boek	hou-	der	Gul-	den-	berg
—	∪	∪	+	∪	∪	—	∪	∪	+	:	:
dacht	dat	hij	met	zijn	ver-	slag	had	ge-	scoord
—	∪	∪	+	∪	∪	—	∪	∪	+	∪	∪
maar	tot	zijn	spijt	heeft	zijn	al-	les-	om-	vat-	ten-	de
—	∪	∪	+	∪	∪	—	∪	∪	+	:	:
op-	los-	sings-	stap-	pen-	plan	nie-	mand	be-	koord

We toetsen dit aan de formele eisen van het ob:

• Versregel 1 is een motto, uitroep, verzuchting o.i.d.
• Versregel 2 is het onderwerp
• Versregel 6 is een 6lg met de klemtoon op de vierde lettergreep
  Dit voorschrift hebben we al aangepast: 
  Versregel 6 is een dubbele dactylus, liefst met hoofdklemtoon op de vierde lettergreep en de nevenklemtoon op de eerste, maar een nevenklemtoon op lettergreep vier is toegestaan als die stevig genoeg is om een superheffing te dragen
• Enjambement is verboden tussen de versregels
• 1 en 2: strikte scheiding tussen motto en onderwerp
• 2 en 3: strikte scheiding tussen onderwerp en rest van het gedicht
• 4 en 5: vaak is er een witregel zodat er twee strofen zijn

Wij hebben zelf al eerder toegevoegd:

• Alle even heffingen zijn stevig genoeg om als superheffing dienst te doen.

Terug naar de enjambementsverboden. De scheiding tussen motto en onderwerp is helder.

Maar de scheiding tussen het onderwerp en de rest van het gedicht roept vragen op. Zijn ze voldoende gescheiden als het ob-onderwerp (regel 2 dus) tevens een zinsdeel (meestal onderwerp) is van een zin die oorspronkelijke versregels 2, 3 en 4 omvat? 

Ik zou dit geen enjambement willen noemen, dus het antwoord is JA. Het is dan ook een veelgebruikte constructie.

Maar als je kijkt naar de nieuwe versregelindeling, dan blijkt het toch minder voor de hand te liggen.

De nieuwe versregel 1, die de oude versregels 1 en 2 omvat, zet in één keer motto en onderwerp neer.

Het lijkt een goed idee om nieuwe versregel 2 (oude 3 en 4) wat losser te maken.

Ook lijkt het een goed idee om enjambement te verbieden tussen alle nieuwe regels. Wat nog ontbreekt is een enjambementverbod bij de overgang van de nieuwe versregels 3 en 4, oftewel de oude versregels 6 en 7.

Bij bovenstaand ob constateren we twee onwenselijke zaken:

• Het onderwerp is onderdeel van een langere zin.
• "Schending" van het nieuwe enjambementsverbod door het zinsdeel "zijn allesomvattende oplossingstappenplan"

Met deze kennis in ons achterhoofd herschrijven we dit ob:

—	∪	∪	+	∪	∪	—	∪	∪	+	∪	∪
In	de	ver-	snip-	pe-	raar!	Cri-	sis	bij	ma-	nage-	ment
—	∪	∪	+	∪	∪	—	∪	∪	+	:	:
Boek-	houd-	ders	dach-	ten	te	heb-	ben	ge-	scoord
—	∪	∪	+	∪	∪	—	∪	∪	+	∪	∪
Toch	heeft	hun	stuk	we-	gens	al-	les-	om-	vat-	tend-	heid
—	∪	∪	+	∪	∪	—	∪	∪	+	:	:
in	de	di-	rec-	tie-	raad	nie-	mand	be-	koord

Dat ziet er heel wat beter uit. We zijn nu klaar voor de laatste stap: terug naar de oorspronkelijke indeling:

—	∪	∪	+	∪	∪
In	de	ver-	snip-	pe-	raar!
—	∪	∪	+	∪	∪
Cri-	sis	bij	ma-	nage-	ment
—	∪	∪	+	∪	∪
Boek-	houd-	ders	dach-	ten	te
—	∪	∪	+	:	:
heb-	ben	ge-	scoord
—	∪	∪	+	∪	∪
Toch	heeft	hun	stuk	we-	gens
—	∪	∪	+	∪	∪
al-	les-	om-	vat-	tend-	heid
—	∪	∪	+	∪	∪
in	de	di-	rec-	tie-	raad
—	∪	∪	+	:	:
nie-	mand	be-	koord

Naar het volgende hoofdstuk "Aanvaardbare verschillen tussen versregels"
Naar het vorige hoofdstuk "Subheffingen gebruikt als daling"
Terug naar de startpagina "Van metrum en versvoeten naar ritme en scandeermaten"