Spoedcursus metrum

Terug naar de startpagina "Van metrum en versvoeten naar ritme en scandeermaten"
Naar het volgende hoofdstuk "Haiku, Homerus en het homerisch misverstand"

Metrum is de afwisseling van heffingen (weergegeven als —) en dalingen (weergegeven als ∪), oftewel beklemtoonde en onbeklemtoonde lettergrepen.

Bij heffingsverzen hebben alle versregels een gelijk aantal heffingen, maar wisselt het aantal dalingen per versregel. Heffingsverzen behandelen we verder niet.

Bij metrische verzen, d.w.z. verzen met metrum, moet het aantal dalingen voldoen aan voorwaarden:

• 1 of 2 dalingen tussen alle heffingen ;
• 0, 1 of 2 dalingen vóór alle eerste heffingen (deze dalingen worden aangeduid als opmaat);
• 0, 1 of 2 dalingen na de laatste heffing. Anders dan bij de vorige punten kan dit wisselen binnen een gedicht.

Een versvoet is een groepje van twee of drie lettergrepen behorend bij een bepaalde metrum. We onderscheiden de volgende versvoeten:

Tabel 1: aantal dalingen tussen twee heffingen vs. aantal dalingen in de opmaat

tussen vs. opmaat	0	1	2
1	trocheus: —∪	jambe: ∪—	n.v.t.
2	dactylus: —∪∪	amfibrachys: ∪—∪	anapest: —∪∪

Tabel 2: het aantal dalingen na de laatste heffing bepaalt het rijmgeslacht

Aantal dalingen na laatste heffing	Rijmgeslacht	Voorbeeld
0	mannelijk	hand/wand
1	vrouwelijk	handel/wandel
2	onzijdig	handelen/wandelen

Binnen een gedicht is er meestal geen verandering van metrum, oftewel het type versvoeten blijft gelijk.

Het rijmgeslacht kan wél veranderen binnen een gedicht. Sterker zelfs, binnen de Nederlandse vormvaste verzen is het een traditie om mannelijk en vrouwelijk rijm af te wisselen (onzijdig rijm komt weinig voor). 

Nu moeten we de vertaling maken van versvoeten naar lettergrepen. Onderstaande tabel geeft het aantal lettergrepen voor N versvoeten uitgesplitst naar versvoet en rijmgeslacht:

Tabel 3: aantal versvoeten (N)  vs. aantal lettergrepen

	trocheus	jambe	dactylus	amfibrachys	anapest
mannelijk	2N-1	2N	3N-2	3N-1	3N
vrouwelijk	2N	2N+1	3N-1	3N	3N+1
onzijdig	nvt	nvt	3N	3N+1	3N+2

We zullen dit uitleggen voor de beide tweelettergrepige maatsoorten. Hier zijn de voorbeelden met 6 lettergrepen. Voor de duidelijkheid scheiden we de versvoeten met het scheidingsteken | :

Tabel 4: 2-lettergrepige versvoeten toegepast in versregels met 6 lettergrepen

Schema	Wat?
—∪ | —∪ | —∪	vrouwelijke drievoetige trocheus
∪— | ∪— | ∪—	mannelijke drievoetige jambe

“Drievoetig” betekent “met drie versvoeten”. Merk op dat dit de gevallen zijn voor N=3 in tabel 1, en ook dat in beide gevallen het aantal lettergrepen gelijk is aan 2N=2×3=6.

Tabel 5: 2-lettergrepige versvoeten toegepast in versregels met 7 lettergrepen

Schema	Wat?
—∪ | —∪ | —∪ | —	mannelijke viervoetige trocheus
∪— | ∪— | ∪— | ∪	vrouwelijke drievoetige jambe

In beide gevallen is de laatste versvoet niet compleet, maar de behandeling is anders wanneer we versvoeten tellen:

•        een incomplete versvoet met alleen dalingen telt niet mee;
•        een incomplete versvoet met een heffing telt wel mee.

Eigenlijk tellen we – net als bij het heffingsvers – het aantal heffingen per versregel.

Naar het volgende hoofdstuk "Haiku, Homerus en waarom niet iedere dactylus een dactylus is"
Terug naar de startpagina "Van metrum en versvoeten naar ritme en scandeermaten"