Spoedcursus metrum

Terug naar startpagina "Van metrum naar ritme"

Metrum is de afwisseling van heffingen (hieronder weergegeven als –) en dalingen (hieronder weergegeven als U), oftewel beklemtoonde en onbeklemtoonde lettergrepen.

Bij heffingsverzen hebben alle regels een gelijk aantal heffingen, maar wisselt het aantal dalingen per regel. Heffingsverzen behandelen we verder niet.

Bij metrische verzen, d.w.z. verzen met metrum, is ook het aantal dalingen aan regels gebonden:

• 1 of 2 dalingen tussen alle heffingen ;
• 0, 1 of 2 dalingen vóór alle eerste heffingen (deze dalingen worden aangeduid als opmaat);
•  0, 1 of 2 dalingen na de laatste heffing. Anders dan bij de vorige punten kan dit wisselen binnen een gedicht.

Een versvoet is een groepje van twee of drie lettergrepen behorend bij een bepaalde metrum. We onderscheiden de volgende versvoeten:

Tabel 1: aantal dalingen tussen twee heffingen vs. aantal dalingen in de opmaat

tussen vs. opmaat	0	1	2
1	trocheus: –U	jambe: U–	n.v.t.
2	dactylus: –UU	amfibrachys: U–U	anapest: UU–

Tabel 2: Het aantal dalingen na de laatste heffing bepaalt het rijmgeslacht

Aantal dalingen na laatste heffing	Rijmgeslacht	Voorbeeld
0	mannelijk	hand/wand
1	vrouwelijk	handel/wandel
2	onzijdig	handelen/wandelen

Binnen een gedicht verandert het metrum, dus het type versvoeten, in de regel niet.
Het rijmgeslacht kan wél veranderen binnen een gedicht. Sterker zelfs, binnen de Nederlandse vormvaste verzen is verandering een goede gewoonte. 

Nu moeten we de vertaling maken van versvoeten naar lettergrepen. Onderstaande tabel geeft het aantal lettergrepen voor N versvoeten uitgesplitst naar maatvorm en rijmgeslacht:

Tabel 3: aantal versvoeten (N)  vs. aantal lettergrepen

	jambe	trocheus	amfibrachys	anapest	dactylus
mannelijk	2N	2N-1	3N-1	3N	3N-2
vrouwelijk	2N+1	2N	3N	3N+1	3N-1
onzijdig	nvt	nvt	3N+1	3N+2	3N

 We zullen dit uitleggen voor de beide tweelettergrepige maatsoorten. Hier zijn de voorbeelden met 6 lettergrepen. Voor de duidelijkheid scheiden we de versvoeten met het scheidingsteken | :

Tabel 4: 2-lettergrepige versvoeten toegepast in regels met 6 lettergrepen

Schema	Wat?
U – | U – | U –	mannelijke drievoetige jambe
– U | – U | – U	vrouwelijke drievoetige trocheus

“Drievoetig” betekent “met drie versvoeten”. Merk op dat dit de gevallen zijn voor N=3 in tabel 1, en ook dat in beide gevallen het aantal lettergrepen gelijk is aan 2N=2×3=6.Tabel 5: 2-lettergrepige versvoeten toegepast in regels met 7 lettergrepen

Schema	Wat?
U – | U – | U – | U	vrouwelijke drievoetige jambe
– U | – U | – U | –	mannelijke viervoetige trocheus

In beide gevallen is de laatste versvoet niet compleet, maar de behandeling is anders wanneer we versvoeten gaan tellen:

•        een incomplete versvoet met alleen dalingen telt niet mee;
•        een incomplete versvoet met een heffing telt wel mee.

Eigenlijk tellen we – net als bij het heffingsvers – het aantal heffingen per regel.